از بيمارى ديفترى ، بعد از ذات الجنب و بعد از سرسام روىآور است . در تشنجى كه سببش نه ماده ، نه رطوبت است و خشكى غلبه دارد ، عصب متشنج از حيث طول و پهنا مىكاهد و بر خود مىپيچد و خود را جمع مىكند ، همانند نوار چرمى كه به آتش نزديك كنند . و تو مىدانى كه وترها در زمستان كوتاه مىشوند كه رطوبت دريافت كنند و در تابستان نيز كوتاه شوند كه خشك گردند ؛ حال عصب هم همين‌طور است . بعضى از حالات تشنج عصب ، نه از ماده بلكه به سبب چيز آزاردهندهء خارجى روىآور است ، كه عصب از آن تنفر دارد و خود را براى دفع آن جمع مىكند . چنين سببى يا آزارى است كه از خلط سوزناك و گرم ايجاد شده ، يا حالتى است سمى كه بر مغز و عصب تأثير مىگذارد ، مانند نيش زدن كژدم بر عصب . يا حالتى است غير سمى . مثلا سرماى سخت كه عصب و ماهيچه كتف را جمع مىكند و رو به جانب سر مىترنجاند . همچنان‌كه سستى و فروهشتگى در اندامان برحسب منشأ اندام است ، تشنج نيز همان حالت را دارد . كه تشنج پايين‌تر از گردن و در قسمت جلوى و عقبى بدن باشد يا بالاى گردن ، قياس هر دو يكى است . انگيزهء اصلى در تشنج از امتلاء رطوبتى يا رطوبت است كه سردى آن را غليظ و منجمد كرده است . يا خشكى است و گرمى آن را كمك مىكند كه رطوبت را تحليل ببرد . مادهء تشنج‌زا از غلظتى كه دارد تشنج مىآورد ولى سستى نمىبخشد . مادهء تشنجى در گوهر الياف دخالت چنانى ندارد كه تأثير بر داخل گذارد ، ليكن در فراغها مزاحم است . تشنج عضو حالت صرع است بر عضو ، چنان‌كه صرع تشنج كليهء بدن است ، كه آن فردى و اين همگانى است . ديگر تفاوتى كه بين اين دو حالت هست آن است كه اكثرا صرع به سرعت تحليل مىرود و گاهى نوبتى مىباشد ، كه خودت مىدانى ! گاهى زنان شيرده احساس تشنج در اطراف پستان مىكنند كه مادهء شيرى و ترها را مرطوب سازد و شير در پستان جامد شود . گاهى مست شدگان از شراب نيز متشنج مىشوند . كودكان كه رطوبت زياد دارند براى تشنج آمادگى دارند و اكثرا در حالت تبهاى سخت و تبهاى خفيف يا قبوضيت ، كم‌خوابى ، گريهء زياد متشنج مىشوند . عموما كودكان كه نيروى مغز و اعصاب و ماهيچه‌هايشان اندك است به تشنج نزديكند . و چون كبد و قلب نيرومند دارند و اخلاطشان چندان غليظ نيست كه از بيرون آمدن سر باز زنند ، به آسانى مىتوان آنها را از تشنج نجات داد ، و به ويژه تشنج سرد را به سرعت از آنها زدود . زيرا مزاج مرطوب دارند و غذاى مرطوب مىخورند . ولى گاهى كودكان كمكى بعد از تب شديد به تشنج مبتلا مىشوند و اگر علاماتى را كه ذكر كرديم در آنها باشد به زحمت رها مىشوند .